Η πορεία του Καρναβαλιού στο χρόνο  

Παρόλο που ο εορτασμός των Αποκριών ως έθιμο απαντάται στην Κύπρο από την εποχή του Μεσαίωνα (Φραγκική και Βενετική περίοδος), στην πόλη της Λεμεσού θα αρχίσει να σημειώνει αξιοσημείωτη ανάπτυξη κατά τα νεότερα χρόνια και συγκεκριμένα στις αρχές της Βρετανικής περιόδου (τέλη 19ου αιώνα). Το γεγονός αυτό δεν είναι τυχαίο, αφού οφείλεται στην οικονομική άνοδο που καταγράφει η πόλη τη συγκεκριμένη περίοδο, αλλά και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που ανέπτυξαν με τον καιρό οι κάτοικοί της: τον ευχάριστο και ενθουσιώδη χαρακτήρα τους, την έφεση τους στις τέχνες, τη σάτιρα, το χορό και το τραγούδι, καθώς και στην αγάπη τους για το γλέντι και τη διασκέδαση.

Παρόλα αυτά, η ανάπτυξη του Καρναβαλιού δεν οφειλόταν μόνο στα τοπικά χαρακτηριστικά των κατοίκων της Λεμεσού, αλλά και στις άοκνες προσπάθειες που κατέβαλαν για πολλά χρόνια επώνυμοι και ανώνυμοι πολίτες, καθώς και οι Δημοτικές και Κυβερνητικές Αρχές. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Γιώργος Ταλιαδώρος Τέμπλαρ «Την παράδοση αυτή εδημιούργησαν και εκαλλιέργησαν όχι μόνο οι απλοί άνθρωποι του λαού, αλλά και διαπρεπείς Δήμαρχοι, ένας [Χριστόδουλος] Σώζος, ένας Αραούζος, Χρ. Χατζηπαύλος, Αλέκος Ζήνων και άλλοι. Την εκράτησαν με τα δόντια των εκλεκτοί Πολιτευταί, Δημοσιογράφοι ως οι αείμνηστοι Ν. Κλ. Λανίτης, Μ. Φραγκούδης και Πρόεδροι Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων που εγίνοντο μάσκες με τους μαθητές των και που έπαιρναν με άρματα των πάντοτε τα πρώτα βραβεία».

Κατά τη διάρκεια της πολύχρονης πορείας του το Καρναβάλι της Λεμεσού θα περάσει μέσα από περιόδους ύφεσης αλλά και ακμής, αφού η ανάπτυξή του θα είναι πάντοτε συνδεδεμένη με την τύχη της ίδιας της πόλης αλλά και της Κύπρου ευρύτερα, επηρεαζόμενη από τις πολιτικές, οικονομικές, καλλιτεχνικές και κοινωνικές τάσεις της εκάστοτε εποχής.

Ωστόσο, πριν ακόμα εξελιχθεί σε αστικό φαινόμενο (αρχές 20ου αιώνα) κύρια χαρακτηριστικά του Λεμεσιανού Καρναβαλιού ήταν ο αυθορμητισμός και η λαϊκή διάθεση για γλέντι. «Όλα τα σπίτια για παράδειγμα, πλούσια και φτωχά ήσαν ανοικτά για τους μασκαράδες κι οι φιλικές επισκέψεις από σπίτι σε σπίτι ήταν στην ημερήσια διάταξη. Και τες Κυριακάδες ύστερα από ένα τρικούβερτο φαγοπότιον ντυννόντουσαν όλοι σχεδόν μάσκες, έμπαινναν στις άμαξες ή σχημάτιζαν ομάδες και κατέκλυζαν τους κεντρικούς δρόμους και τες Πλατείες της πόλης, δια να συνεχίσουν το τραγούδιν, τον χορό και τα πειράγματα τους, που πολλές φορές ήσαν τόσο πετυχημένα που έκαμναν τον κόσμο να γελά για μέρες».

Την εποχή εκείνη, οι διασκεδάσεις ήταν ακόμα απλές και παραδοσιακές, με μπόλικο φαγοπότι, κυπριακούς χορούς και τραγούδια, καθώς και μεταμφιέσεις αυτοσχέδιες και της τελευταίας στιγμής, αφού οι άνθρωποι, λόγω της φτώχειας αλλά και της έλλειψης έτοιμων κοστουμιών, μασκαρεύονταν χρησιμοποιώντας ό,τι πρόχειρο ρούχο ή άλλο υλικό διέθεταν στα σπίτια τους.

Ωστόσο, η έναρξη της Βρετανικής περιόδου θα σηματοδοτήσει μια εποχή ριζικών αλλαγών, λόγω της στενότερης πλέον επαφής του νησιού με τη δυτική Ευρώπη. Την περίοδο αυτή στις κυπριακές πόλεις θα αρχίσει να παρατηρείται μια αργή -αλλά σταθερή- διαδικασία αστικοποίησης και «εξευρωπαϊσμού», κατά την διάρκεια της οποίας θα αλλάξουν σταδιακά κοινωνικές δομές, ήθη και έθιμα, αλλά και ευρύτερα ο τρόπος ζωής και η διασκέδαση των ανθρώπων.

Από την διαδικασία αυτή δεν θα μείνει ανεπηρέαστος ούτε ο εορτασμός της Αποκριάς. Σύντομα το Λεμεσιανό Καρναβάλι εμπλουτίζεται με την εισαγωγή καινοτόμων, νεωτερίζοντων και δυτικότροπων στοιχείων, όπως οι ευρωπαϊκού τύπου χοροί, οι μαντολινάτες, οι καντάδες, οι μασκαράτες με ευρωπαϊκά θέματα, οι καλλιτεχνικές μεταμφιέσεις από εξειδικευμένες μοδίστρες, καθώς και τα άρματα με νέες τεχνικές και θεματολογία.

Λόγω των πιο πάνω εξελίξεων, ορισμένα παραδοσιακά έθιμα και δρώμενα της κυπριακής αποκριάς θα εκτοπιστούν σταδιακά, με αποτέλεσμα να επικρατήσει τα επόμενα χρόνια ένα «ευρωπαϊκού» τύπου αστικό καρναβάλι. Ωστόσο, παρόλον τον εξωστρακισμό συγκεκριμένων παραδοσιακών εθίμων της Αποκριάς, κάποια από αυτά θα καταφέρουν να επιβιώσουν μέχρι και σήμερα, κληροδοτώντας στους σύγχρονους Λεμεσιανούς ένα ενδιαφέρον κράμα Καρναβαλιού, αποτέλεσμα μίξης παραδοσιακών και σύγχρονων στοιχείων, λαϊκών και αστικών συνηθειών, καθώς και εισαγόμενων και ντόπιων στοιχείων.

Κατά τη διάρκεια της ενδιαφέρουσας πορείας και ιστορίας του Καρναβαλιού, οι καντάδες και τα καρναβαλίστικα τραγούδια θα επενδύσουν σε μεγάλο βαθμό τις περισσότερες εκδηλώσεις.

Συγκεκριμένα η καντάδα, ένα ελληνικό είδος, με εμφανείς ιταλικές και δυτικές επιδράσεις, έχει τις ρίζες της στα Επτάνησα του περασμένου αιώνα, είναι συνήθως τρίφωνη ή τετράφωνη με απλή μελωδία και συνοδεύεται από κιθάρες και μαντολίνα. Από τα μέσα ήδη του 19ου αιώνα η Κύπρος θα δεχτεί επιδράσεις τόσο από την Επτανησιακή, όσο και από την Αθηναϊκή καντάδα.

Πως όμως θα συνδεθεί το μουσικό αυτό είδος με το Λεμεσιανό Καρναβάλι;

Με την έναρξη της Αγγλικής και το τέλος της Οθωμανικής περιόδου οι Κύπριοι θα αρχίσουν να ενστερνίζονται νέους Ευρωπαϊκούς και Δυτικούς τρόπους διασκέδασης έξω από το πλαίσιο των διαφόρων θρησκευτικών εορτασμών και των τελετών μετάβασης. Ως εκ τούτου σύντομα θα κάνουν την εμφάνιση του και τα ευρωπαϊκά μουσικά ακούσματα. Μέσα σε αυτό το κλίμα οι Επτανησιακές και Αθηναϊκές καντάδες θα εισαχθούν στην Κύπρο και θα βρουν πρόσφορο έδαφος στα αστικά κέντρα και ιδιαίτερα στη Λεμεσό όπου θα συνδεθούν σταδιακά με τους εορτασμούς του Καρναβαλιού. Αρχικά δημιουργούνται διάφορες παρέες, ομάδες γλεντζέδων τραγουδιστών που, αν και τραγουδούν καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, την περίοδο του καρναβαλιού έχουν την τιμητική τους. Γύρω στα μέσα του 20ου αιώνα ξεκινά και η επίσημη συμμετοχή των Κανταδόρων στο Καρναβάλι, ενώ εμφανίζονται στις εκδηλώσεις και διάφορα καρναβαλίστικα ή κανταδόρικα τραγούδια που υμνούν την Λεμεσό, τις χαρές της ζωής, τη διασκέδαση και φυσικά το Καρναβάλι! Τα περισσότερα από αυτά αποτελούνταν από στίχους γραμμένους από ντόπιους, συχνά πάνω σε ήδη υπάρχουσες δυτικές μελωδίες και άλλοτε με νέες μελωδίες και στίχους από ντόπιους μουσικούς και στιχουργούς. Τα καρναβαλίστικα αυτά τραγούδια, μαζί με τις παλιές ελληνικές καντάδες τραγουδιούνται έκτοτε από τις ομάδες κανταδόρων μέχρι και σήμερα, προσδίδοντας στο Καρναβάλι ρομαντισμό, αισθησιασμό, αλλά κυρίως μια γερή δόση νοσταλγίας για το παρελθόν, καθώς και για τα παλιά Καρναβάλια.

Φωτογραφίες από παλιά Καρναβάλια